Версия для
слабовидящих

Больше . Сброс . Меньше

Саха Республикатын күнэ

    Саха республикатын норуотун историческай талыытынан, сайдар быраабы биэрбит уонна былаас туһугар, государственноһы харыстааһыҥҥа, демократическай сыаннастары бөҕөргөтүүгэ, сокуон, сиэр-майгы туһугар туруулаһыыга эппиэтинһи сүктэрбит, үрдүкү гражданскай иэһи олоххо киллэрэр суолу аспыт Государственнай суверенитет туһунан декларацияны ылыныы 28 сылын туолла.
     1990 сыл бала5ан ыйын 27 күнэ Саха республикатын дьылҕатыгар ураты оруоллаах күн буоларын бары билэбит. Биһиги республикабыт сувереннай, ол эбэтэр көҥүл буоларын бэлиэтэ Сүрүн сокуоннаах, гербэлээх уонна гимнээх.
      Суверенитет саха норуотугар ураты историческай суолталааҕын тоһоҕолоон бэлиэтиибин.
     Биһиги улууспут  оскуолалара республика, улуус киэн туттар дьоһун дьоннорун ааттарын сүгэллэр. Кинилэр суруйааччы, буойун, төһүү үлэһит, государственнай деятель быһыытынан республикабыт чэлгийэ сайдарын туһугар үлэлээн-хамсаан кэлбиттэрэ. Кинилэр олорбут олохторо государственность бөҕөргүүрүн туһугар анаммытын  хас биирдии үөрэнээччи билэр уонна кинилэринэн сиэрдээхтик киэн туттар. Ол курдук, Хаяхсыт орто оскуолата Ил түмэн аллараа палататын спикерэ, биһиги Ил Түмэммит бастакы председателин А.П.Илларионов аатын сүгэр.  Бу оскуола нөҥүө улууска, республикаҕа биллэр  «Лидер уонна кини хамаандата» конкурс 1997 сылтан ыытыллан кэллэ. Күрэх оҕону лидер быһыытынан хаачыстыбаларын сайыннарар, кини бэйэтин тула хамаанда түмэн,  оскуола олоҕор кыттар, бэйэтин этиилэрин киллэрэр уонна туруорсар хаачыстыбаларын сайыннарар сыаллаах. Даҕатан эттэххэ, хас биирдии оскуола үөрэнээччитэ бэйэни салайар оҕо тэрилтэлээх, быыбарынан талыллыбыт президеннээх уонна бу президент бэйэтэ хамаандалаах буолар.


     Оскуолаларбыт бары гербэлээхтэр. Хас биирдии оҕо бу анал бэлиэ буоларын билэр уонна түөһүгэр  киэн тутта анньынар. Холобур, С.А.Новгородов аатын дьоһуннаахтык сүгэр Чурапчы орто оскуолатын анал бэлиэтигэр, Чурапчы тоҕус томторо, кыһыл Көмүс күлүүс арыйбыт кинигэтэойууламмыт. Бу кинигэҕэ С.А.Новгоров алфавитынан суруллубут «Билии баар - бараммат баай!» ох тыллаах, күлүүс Б.Ф.Неустроев - Мандар Уус кинигэтиттэн ылыллыбыт үүнэ-сайда, элбии-хаҥыы тур диэн суолталаах орнамен ойууланар. Биллэн турар, маннык бэлиэлэр ис хоһоонноро киэн суолталааҕын хас биирдии үөрэнээччи билэр уонна инники олоххо киэн хардыылаахтык бигэтик тирэнэр.
   Үгүс оскуола Өрөгөй ырыалаах. Ырыа тыла, мелодията бэйэбит учууталларбыт, биир дойдулаахтарбыт айымньылара буолар. Холобур, С.А.Новгородов аатынан Чурапчы орто оскуолатын «Оскуолабыт барахсан» ырыатын  тыллара саха тылын учуутала Татьяна Пестерева, мелодията  музыка учуутала Галина Игнатьева, Сылан орто оскуолатын «Үйэ саас тухары туойабыт» өрөгөй ырыатын тылын, мелодиятын биир дойдулаахпыт учуутал П.Ф.Макаров суруйбута.  Сахабыт республикатын Бастакы президенэ М.Е.Николаев идеятынан киирбит «Музыка барыбытыгар» бырайыагынан улуус  оскуолаларын бары үөрэнээччилэрэ оскуола, улуус, республика, Россия гимнэрин хорунан толорор буоллулар.
   Республикаҕа, улууска биллэр дьоннорбут ааттарын үйэтитэн араас хабааннаах тэрээһиннэр ыытыллаллара үгэскэ кубулуйда. Ол курдук, учуутал, буойун, Чурапчы  оройуонун бастакы Бочуоттаах гражданина С.К.Макаров аатын үйэтитэн,  улуустааҕы гимназияҕа икки сылга биирдэ республика таһымнаах историк эр дьон учууталлар конкурстара, 2010 сылтан  сыл аайы «Уолаттар олимпиадалара»,  историк, буойун-учуутал, оройуон Бочуоттаах гражданина Г.Д.Ефимов аатын үйэтитэр «Уол оҕо аҕыс кырыылааҕа» ини-биир уолаттар икки ардыларыгар 8 сатабылынан ыытыллар күрэх, бэһис сылын бары убаастыыр аҕам киһибит И.М.Павлов этии киллэриитинэн «Туругура тур, Аҕа дойдум!»  төрөөбүт дойдубут историятын кытта ыкса сибээстээх событиелар тула театрилизованнай  күрэх  үрдүк таһымнаахтык ыытыллаллар.
    Норуот буоларбыт быһыытынан төрөөбүт тылбытын тула анал үлэ барар. Ол  курдук, 10 хонуктаах араас ааҕыылар, хоһоон күрэхтэрэ, оонньуулар уонна түмүгэр, олунньу 13 - Төрөөбүт тыл күнүгэр бары оскуолалаларга  оһуохай тэриллэр.
   Биирдиилээн үөрэнээччилэрбит  республика таһымнаах политиктары иитэн таһаарар «Кэнэҕэски дипломат»,  салайааччылары иитэн таһаарар «Министр» оонньууларга маҥнайгы хардыыларын оҥороллор, кыайыылааҕынан тахсаллар. Ол курдук  улуустааҕы гимназия үөрэнээччилэрэ Нь.Пермяков, А.Монастырев регионнааҕы  «Кэнэҕэски дипломат»  кыайыылаахтара, бу  күрэх республика таһымын кыайыылааҕа А.Афанасьев «Министр» оонньуу кыайыылааҕа буолан, кэнэҕэс республика таһымыгар салайар үлэһит буолар кыаҕы ылбыта.
   Анал тэрээһиннэринэн Респубика, Государственность күннэрэ бэлиэтэнэллэр. Балаҕан ыйын 27 күнүгэр бары оскуолаларга  митиннэр, кылаас чаастара, библиотечнай уроктар ыытыллыннылар. С.К.Макаров аатын сүгэр улуустааҕы гимназияҕа, С.С.Яковлев-Эрилик Эристиин аатынан  Чакыр орто, А.П.Илларионов аатынан Хаяхсыт орто, Хатылы орто, Одьулуун орто үөрэҕин кыһаларыгар торжественнай линейкалар, Г.Д.Протодьяконов аатынан Алаҕар орто оскуолатыгар  анал викториналар, С.А.Новгородов аатынан  Чурапчы орто оскуолатыгар И.Н.Винокуров аатын үйэтитэр анал тэрээһиннэр ыытылыннылар.  С.Д.Флегонтов аатынан Хадаар орто оскуолатын  үөрэнээччилэрэ нэһилиэк тэрилтэлэрин үлэһиттэрин кытта квест, Одьулуун орто оскуолата  Одьулууннааҕы техникум үөрэнээччилэрин кытта брейн-ринг оонньоотулар.  Д.Д. Красильников аатынан Мугудай орто оскуолатыгар «Сомоҕо» үөрэнээччилэр бэйэни салайар тэрилтэлэригэр саҥа чилиэттэри  ылла,  П.М. Васильев аатынан Мырыла орто оскуолатыгар оҕо площадката, нэһилиэк аатын сүгэр  Н.С.Соловьев барельеба аһыллыытыгар кытыннылар.  Биир дойдулаахпыт государственнай деятель И.Н.Винокуров   бюһун астыбыт. Бу залга 4 сыл аннараа еттугэр И.Н.Винокуров аатын уйэтитиигэ  Бу анал аат киирэн, уерэнээччилэр ортолоругар Иван Винокуров аатын уйэтитиигэ ордук наадалаах буолуо диэн этиибин тумуктуубун.
     Бары тэрээһиннэр таһаарыылаахтык, умнуллубаттык аастылар, хас биирдии оҕо сүрэҕэр махтаныы, киэн туттуу кыымын сахтылар.

 

                                                                    Л.П.Илларионова, история учуутала